पार्टी विधि विधानबाट नचल्नाले यो संकट उत्पन्न भएको हो:


अजम्बर राई काङमाङ, केन्द्रीय सदस्य, नेकपा प्रचण्ड–माधव समूह

नेपालको राष्ट्रिय राजनीति र सत्तारुढ दलको पछिल्लो विकसित घटनाक्रमलाई कसरी लिनुभएको छ ?

प्रतिनिधिसभाको विघटनपछि नेपालको राजनीति पूरै ध्रुविकृतमा गएको छ । प्रतिनिधिसभाको विघटन एक प्रकारले भन्ने हो भने संविधान माथिको कू हो जुन अलोकतान्त्रिक र असंवैधानिक छ । यसको विरुद्धमा नेपालका राजनीतिक दल, नागरिक समाज, बौद्धिक जगत र विभिन्न पेसाकर्मी सडकमा आएका छन् । एक प्रकारले भन्ने हो भने नेपालका ९० प्रतिशत नागरिकहरू अहिले यो अलोकतान्त्रिक र असंवैधानिक कदमका विरुद्ध देखिएका छन् । यो एउटा कुरा भयो अर्को अहिले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) भित्रको विवादले तीव्रता पाएको छ । साँच्चै भन्ने हो भने अहिले नेकपा विभाजनको मुखमै पुगेको अवस्था छ । पार्टीभित्र दुई धार प्रष्ट देखिएको छ, ओलीपक्ष र प्रचण्ड–माधवपक्ष । यी दुवै समूहहरूले आआफ्ना गतिविधिहरू फरक फरक रूपमा तीव्र गतिका साथ गरिरहेका छन् । र, यो तीव्रताले राष्ट्रिय रूपमा त भूकम्प नै ल्याएको छ भने यसले अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा समेत पराकम्प ल्याएको छ । यसर्थ साँचै भन्ने हो भने नेपालको अहिलेको राष्ट्रिय राजनीति तरल छ, जसले मुलुकको भाग्य र भविष्यलाई समेत प्रभावित पारेको छ । नेपालका विपक्षी दलहरूसमेत प्रधानमन्त्रीको यो कदमको खुलेर समर्थन र विरोध गर्न सकिरहेका छैनन् । किनकी यो विषयमा सर्वोच्च अदालतमा समेत मुद्दा विचाराधीन रहेको अवस्थामा यसको समर्थन गर्ने कि विरोध गर्ने भन्ने कुरामा अन्य दलले समेत स्पष्ट धाराणा बनाउन सकेका छैनन् । सबै पार्टीभित्र ठीक र बेठीक दुई खालका विचारहरू आइरहेका छन् भने लोकतन्त्रविरोधीहरूले भने यसको स्वागत गरेको र यो धमिलो पानीमा माछा मार्न सकिने ध्याउन्नका साथ गतिविधि र भनाइहरू सार्वजनिक गरिरहेको देखिएको छ । यसले गर्दा नेपालको राजनीति ध्रुविकृत भइरहेको देखिएको छ ।

यस्तो परिस्थिति आउनमा कसको कमी कमजोरी बढी होला ?

पहिलो कुरा त नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी नेकपाको एकता सैद्धान्तिक, राजनीतिक,वैचारिक र भावनात्मक एकताका रूपमा भएको थिएन र त्यसको निमित्त आवश्यक जगहरू पनि निर्माण भएन । यो अलि बढी सत्ता केन्द्रित भएर नै एकता भएको थियो । सत्ता केन्द्रित भए पनि पार्टी निर्माणमा, संगठन निर्माणमा प्रमुख नेताहरूको ध्यान गएको भए, नीति, विधि,विधान र सिद्धान्तमा ध्यान गएको भए यस्तो हुने थिएन । त्यो नहुँदा यो पार्टीमा सुरुदेखि नै समस्या आउन थालेको थियो । जसकारण यसको सांगठानिक एकतामा नै ढिलाइ भएको थियो । साँचै भन्ने हो भने अझै पनि एकताका कतिपय काम कुराहरू बाँकी नै छन् । पार्टी एकताका कामै नसकिरहेका बेला सत्ता केन्द्रित गतिविधिले पार्टीभित्र अन्तर्विरोध सृजना भयो । यसलाई बेलैमा व्यवस्थापन गर्न नसक्दा पार्टीभित्र दुई लाइन संघर्षमा अलि बढी घर्षणहरू आइरहेका थिए । यसमा सानातिना कमजोरी दुवैतर्फका छन् । प्रचण्ड–माधव समूहबाट पनि केही कार्यनीतिक कमी कमजोरीहरू भए, तर यो कार्यनीतिक कमजोरीलाई प्रधानमन्त्री ओलीले अपराधकै रूपमा लिएर यो परिस्थिति निर्माण गर्नुभयो । अहिले यो परिस्थितिले नेकपाका इमान्दार नेता कार्यकर्ता र आमनेपाली जनता पीडा र चिन्तामा छन्, अन्तर्राष्ट्रिय जगतमा नेकपाप्रति प्रश्नहरू उठेका छन्, टिका टिप्पणी भएका छन् । प्रचण्ड–माधवका कार्यनीतिक कमी कमजोरीलाई ओलीले अपराधको रूपमा लिँदा यो अवस्था आएको हो । त्यसैले बढी दोष ओलीकै छ ।

नेकपाभित्रको परिस्थिति सङ्लेर जाने अवस्था छ कि छैन ?

सङ्लिन पनि सक्छ किनभने यसको कतिपय चिजहरू जस्तो कि संवैधानिक,राजनीतिक जटिलताहरू, यसका कानुनी प्रक्रियाहरू,नीति नियम, विधि, विधान आदि इत्यादिले गर्दा मिल्न सक्ने, मिल्न पर्ने अवस्था पनि विद्यमान छ । किनकी राजनीतिक दलसम्बन्धी ऐनको दफा ३१ को ३ अनुसार राजनीतिक दलहरूले निर्वाचन आयोगमा दर्ता भएको मितिले ५ वर्षसम्म फुट्न नपाउने भन्ने व्यवस्था गरेको छ । यो हिसाबले पनि विधिसंगत ढंगले नेकपा फुट्न सक्ने देखिँदैन । अर्को, नेकपाका दुवै समूहले दल फुटाउनेभन्दा पनि आफ्नो आफ्नो तर्फबाट नेकपा हाम्रो हो भन्ने दलिल प्रस्तुत गर्ने गतिविधि तीव्र बनेको छ भने कतिपय नेताहरूले पार्टी एकताका लागि पहल, प्रयत्नहरू गरिरहनुभएको र कतिपय नेता कार्यकर्ताले शिष्ट ढंगले गतिविधि र व्यवहार गरिरहेको हुनाले मिल्न सक्ने अवस्था प्रवल देखिन्छ ।

प्रधानमन्त्रीले निर्वाचनको मिति नै तोकेर प्रतिनिधिसभा विघटनको सिफारिस गर्नुभएको छ जसलाई राष्ट्रपतिले स्वीकृत नै गरिसक्नुभएको छ, यसलाई कसरी लिनुभएको छ, निर्वाचन तोकिएकै समयमा होला ?

प्रधानमन्त्रीज्यूले जुन जुन धारा टेकेर प्रतिनिधिसभा विघटन गर्न सिफारिस गर्नुभएको छ, यो संविधानको पहिलो दृष्टिमै खारेज हुने देखिन्छ, असंवैधानिक देखिन्छ । आकर्षित नै नहुने धाराको किटान गरेर प्रधानमन्त्रीले असंवैधानिक रूपमा प्रतिनिधिसभा विघटनको जुन सिफारिस गर्नुभयो त्यो राजनीतिक, नैतिक र संवैधानिक रूपमा पनि अलोकतान्त्रिक र असंवैधानिक छ, जुन खारेज हुनुपर्छ । साथै यस्तो असंवैधानिक कदमलाई राष्ट्रपतिले पार्टीभित्र छलफल गर्नुहोस् भनेर फर्काइदिनु पर्दथ्यो त्यसो गर्नुभएन । केही नहेरी एकतर्फी रूपमा मात्र हेरेर जुन काम गर्नुभयो त्यो पनि बेठीक छ, असंवैधानिक छ । किनकी प्रधानमन्त्रीले जुन धाराको कोड गर्नुभएको छ, त्यसले प्रतिनिधिसभा विघटनको कल्पनै गरेको छैन । पहिलेको जस्तो पार्लियामेण्ट नहोस् भनेर पहिलेका त्यस्ता कुरा यो संविधानले सच्याएको छ । जसकारण सरकार गठन भएको दुई वर्षसम्म अविश्वासको प्रस्तावसमेत ल्याउन नपाइने, दुई वर्षपछि यदि अविश्वासको प्रस्ताव आएको खण्डमा र सरकारले प्रतिनिधिसभाबाट विश्वासको मत प्राप्त गरेको खण्डमा फेरि एक वर्षसम्म अविश्वासको प्रस्ताव ल्याउन नपाउने व्यवस्था संविधानले गरेको छ ।

त्यसलाई नहेरी आकर्षित नै नहुने धाराहरूको अपव्याख्या गरी, प्रतिनिधिसभाबाट वैकल्पिक सरकार निर्माण हुने प्रशस्त आधारहरू, प्रक्रियाहरू हुँदाहुँदै त्यसो नगरी, संसद्बाट अर्को सरकार बनाउने बाटै नदिई, संसद्मा दर्ता भएको उहाँविरुद्धको अविश्वासको प्रस्ताव फेस नै नगरी यस्तो असंवैधानिक कदम चाल्नु बेठीक छ, असंवैधानिक छ । त्यसैले असंवैधानिक रूपमा चालिएको कदम र तोकिएको निर्वाचन हुन सक्ने अवस्था म देख्दिनँ,चुनाव हुन सक्दैन, राजनीतिक दलहरूले भाग लिँदैनन् । किनकी कोरोना संक्रमण यस्तो छ, जनताले उपचार पाएका छैनन्, बेरोजगारीले चरम सीमा नाघेको छ, अर्थतन्त्र कमजोर छ, ऋणात्क सूचकहरू उच्चविन्दुमा आइरहेको छ, मूल्यवृद्धि र महङ्गी यस्तो छ, जनताले खान नपाउने अवस्था आइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा निर्वाचन गराउन प्रतिमतदाता ४ सय रुपैयाँ खर्च हुँदोरहेछ । यसरी हेर्दा निर्वाचन सम्पन्न गर्न ४० अर्बभन्दा बढी राज्यको खर्च हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा यत्रो खर्च गरेर निर्वाचन गराउँछु भन्नु त्योभन्दा मूर्खता र अविवेकी काम केही हुँदैन । हो, निर्वाचन त पहिले ज्ञानेन्द्रले पनि गराएका थिए तर त्यसको कुनै अर्थ भएन र यो पनि त्यस्तै हो । पहिले त निर्वाचनको मिति नै नराखी सिफारिस गरिएको थियो । पछि कानुनी रूपमा समस्या आउने देखेर र निर्वाचन हुन दिएनन् भनेर दोष अन्य दललाई दिनका लागि हतार हतार मिति पछि थपिएको हो । त्यसैले प्रधानमन्त्री नै निर्वाचन हुन नसक्ने कुरामा विश्वस्त थिए तर आफ्नो गल्ती ढाकछोप गर्न, जनतालाई र अन्तर्राष्ट्रिय जगतलाई देखाउनका लागि तोकिएको निर्वाचन हो । यो गराउनका लागि तोकिएको निर्वाचन हैन । त्यसैले यसको कुनै अर्थ छैन ।

आमजनताले चाहिँ यो लडाइँ सत्ताको, पदको भनेका छन् तपाईं नेकपाको नेता नभई स्वतन्त्र रूपमा भन्दा के भन्नुहुन्छ ?

स्वतन्त्र रूपले हेर्दा पद,प्रतिष्ठा, सत्तास्वार्थजस्तो देखिए पनि यो लडाइँ नितान्त नीति, विधि, विधान, सिद्धान्त र विचारकै हो । जुन कुरालाई दुई अध्यक्षहरूको राजनीतिक प्रतिवेदनले पनि प्रष्ट पार्दछ । अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले पेस गर्नुभएको प्रतिवेदन नीति,विधि, विचार र सिद्धान्तको छ तर प्रधानमन्त्री ओलीले प्रस्तुत गर्नुभएको प्रतिवेदन पश्चगामी, निजी अहंकार,शत्रुतापूर्ण र गाली गलौजका शब्दावलीहरू प्रशस्त छन् । जुन कुराले पार्टीको मूल मर्म र प्रस्थान विन्दुमै प्रहार गरेको छ । पार्टीलाई एकलौटी ढंगले सञ्चालन गर्ने सोचतर्फ उन्मुख छ, निरङ्कुशतातर्फ उन्मुख छ । जुन लेलिनवादी संगठानात्मक सिद्धान्तविपरीत, सामूहिक छलफल,सामूहिक भावना, सामूहिक काम, व्यक्तिगत जिम्मेवारीको मूल भावनाविपरीत छ, पार्टीको भावी रणनीतिक उद्देश्य समाजवादउन्मुख कार्यक्रमविरुद्ध छ ।

तर प्रमले त अर्को समूहलाई पद लोलुप भन्नुभएको छ ?

आफू पदमा बस्ने र पदबाहिर बसेकालाई पद लोलुुप भन्ने कुरा दिनलाई रात भन्नुजस्तै हो, जुन कुरा सामान्य चेत भएकाले पनि बुझ्ने कुरा हो । राजनीति गर्नेले त नबुझ्ने भन्ने कुरै हुँदैन । अर्को कुरा सबैले बुझेको कुरा प्रचण्ड र ओलीबिच पार्टी एकता गर्दा आलोपालो गर्ने कुरा भएकै थियो । प्रचण्डले त त्यो छोडेकै हो, कार्यकारी दिएँ काम गर भन्ने बैठकसम्म बोलाउन नदिने, कुनै निर्णय गर्न नदिने अनि प्रचण्डले कामै गरेनन् भनेर आरोप लगाउनेदेखि पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालले ओलीका थुप्रै खालका अपमान सहेर,पार्टीको विधि पद्धतिको धज्जी उडाउँदासमेत नोट अफ डिसेन्ट लेख्दै पार्टी एक ढिक्का राख्न खोज्नुभएकै हो । त्यो कुरा त जगजाहेरै छ नि । बरू ओलीले जस्तोसुकै नियुक्तिहरू, सिफारिसहरू गर्दासमेत पार्टी एकताका लागि छोडिदिएर सहमतिमा जाऔं पार्टीलाई विधिमा चलाऔं भनेकै हो नि तर यसलाई नमानेको त ओलीले नै हो नि । उहाँले नै मदन भण्डारी फाउण्डेसनको नाममा गुट सञ्चालन गर्नुभएकै हो, गुटगत राजनीति गर्नुभएकै हो । कसलाई थाहा छैन र ? त्यसैले यो भन्नुको कुनै अर्थ छैन, सबैभन्दा बढी पद लोलुप उहाँ नै हो ।

प्रमले सहमतिविपरीत पार्टीभित्र गणितको खेल भयो भन्नुभएको छ नि ?

सल्लाहले, सहमतिले, विधिले, पद्धतिले, विचारले नचल्ने भएपछि पार्टी देश र जनताको हितकोदलागि पार्टी प्रक्रियाअनुसार अल्पमत बहुमतबाटै भए पनि छिनोफानो त गर्नैपर्छ नि । अनिर्णयको बन्दी त केहीमा हुन दिनुभएन । त्यस्तो अवस्थामा गणितको अभ्यास हुन्छ, अल्पमत बहुमत हुन्छ । त्यो कुरा हाम्रो पार्टीको विधानमै व्यवस्था भएको कुरा हो । त्यही भएको हो ।

जनताले दुई तिहाई दिए तीन वर्षमै फेरि जनतामा जान लाग्दै हुनुहुन्छ, फेरि के भनेर जानुहुन्छ ?

यो बहुतै गाह्रो कुरा हो । जनताले हिजो हामीलाई दुई तिहाईनजिकको मत दिनुभयो केही गर्न सकेनौं अब जमानत जफत गरिदिनुुस् भनेर जाने ? यो ज्यादै समस्या र पेचिलो विषय हो । हामीले यो ३ वर्षमा जनताकै लागि भनेर त्यति धेरै राम्रा काम गरेका छैनौं गरे पनि औंलामा गन्न सक्नेगरिका मात्र छन् । त्यसैले यो सरकार पूर्ण त असफल चाहिँ हैन तर जनताको चाहनाअनुसार जति गर्नु पर्दथ्यो त्यति गर्न नसकेको सत्य हो । त्यसैले अब भोलि जनतालाई भन्ने, जनतासँग माग्ने बाटो साँघुरो छ । जसले गर्दा जनता सरकारसँग नकरात्मक छन् । यस्तो बेला राम्रो काम गरेर, हामीले हिजो गरेका प्रतिबद्धताहरू पूरा गरेर जनतामा जानुपर्ने बेलामा त्यसो नहुँदा भोलि जनतामा जाँदा समस्या हुने देखिन्छ ।

अहिले पार्टी कार्यालय कब्जा गर्नेदेखि भौतिक सम्पति कब्जा गर्ने होड दुवै समूहमा देखिन्छ यसले तपाईंहरूलाई कहाँ पु¥याउला, व्यवस्थापन कसरी गर्नुहुन्छ ?

पार्टीको सम्पति भनेको बहुमत जोसँग रहन्छ उसैको हुन्छ । जुन कुरा राजनीतिक दलसम्बन्धी ऐन र दफाहरूमा स्पष्ट रूपमा लेखिएकै छ । त्यसैले गुण्डागर्दी शैलीमा, सत्ताको उन्मादमा पार्टी कार्यालयहरूमा ताल्चा झुण्याउँदैमा, झण्डा गाड्दैमा, अर्काको कार्यक्रम बिथोल्दैमा, आक्रमण गर्दैमा सम्पतिको हक स्थापित हुँदैन । त्यस्ता विषयमा हामी लाग्नु पनि हुँदैन, त्यसरी कोही पनि जानु हुँदैन । सबैले संयमित भएर नै हामीले यस्ता अपरिपक्व गतिविधि गर्नु हुँदैन ।

नेतृत्व हस्तान्तरणको कुरा आइरहेको छ, तपाईंहरूजस्ता यतिका युवाहरू यो पार्टीमा हुनुहुन्छ व्यक्तिगत स्वार्थको लागि किन पहिलो पुस्ताकै फेर समाई रहनुहुन्छ, नेतृत्व लिन सक्ने ल्याकत छैन युवा पिँढीमा ?

यो बडो घतलाग्दो कुरा सोध्नुभयो । यस्तो हाम्रोमा देखिन्छ । नेतृत्व निर्माणको कुरा एउटा आन्दोलनले हुन्छ अर्कोचाहिँ लामो समयको अभ्यासले हुन्छ । पछिल्लो समयमा कम्युनिस्ट पार्टीभित्र यो खालको अभ्यासमा चाहिँ मरेकै जस्तो अवस्थामा छौं हामी । पुरानो पुस्ताले आफू बाँचिरहुञ्जेल नेतृत्व नछोड्ने, पुस्तान्तरणको प्रक्रिया अगाडि नबढाउने, पद समातिरहने गलत अभ्यास रहेको छ । लोकतान्त्रीकरणको आन्तरिक अभ्यास त पार्टीभित्र सामान्य रूपले भयो तर क्रान्तिकारी कार्यक्रम ल्याएर पूरै युवा पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गर्ने काम अगाडि बढेन ।

यो नै अहिलेको समस्या हो । तर देशको, जनताको आवश्यकताअनुसार युवाहरू एकीकृत हुने, विचारमा एक हुने एजेण्डमा एक हुने, मुद्दामा एक हुने, त्यसलाई पार्टीमा लाने र त्यहाँबाट अनि जनताबाट अनुमोदित हुने कुरामा चाहिँ युवाहरू चुकेकै हुन् । आफ्ना गुटका नेताको दौराको फेर समाएर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न खोज्ने, लाभका पदहरू प्राप्त गर्न खोज्ने, पार्टीमा गुटको फेर समाएर, नेताको दौराको फेर समाएर जिम्मेवारीमा पुग्न खोज्ने प्रवृत्तिले युवाहरू स्खलित भएका हुन्, तँछाड मछाड गरेका हुन् । अब यसरी गएको खण्डमा अर्थात पहिलो पुस्ताको फेर समाएर पार्टी, नीति, सिद्धान्त,योजना, कार्यक्रम, क्रान्ति आदिलाई छोड्दै जाने हो भने पहिलो पुस्ताले त आफ्नो मकसद पूरा गरी हाले उनीहरूले अब गर्न बाँकी केही छैन, पहिलो पुस्तासँगै दोश्रो, तेश्रो पुस्ताको भविष्य डामाडोल हुनेछ । यो दोश्रो पुस्ताको लागि चुनौती हो ।

तर कहिलेकाँही यस्तो बबण्डरले नेतृत्व लिन नेतृत्व हस्तान्तरण हुने परिस्थिति र अवसरको निर्माण पनि गर्छ । अहिलेको राजनीतिक ध्रुविकरणमा राजनीतिक वैचारिक निकट भएकाहरू एक ठाउँमा आउनुपर्छ । भेंडा भेंडाको ठाउँमा बाख्रा बाख्राको ठाउँमा भनेझैँ विचार मिल्ने व्यवहार मिल्नेबीच एक हुनुपर्छ । गुण्डागर्दी गरेर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्नेहरू त्यता जान्छन्, बुद्धि विवेक प्रयोग गर्ने, बौद्धिताको प्रदर्शन गर्नेहरू एक ठाउँमा बस्छन् र पार्टी कस्तो बनाउने जनतालाई कसरी गोलबन्द गर्ने, जनताको हितमा, देशको हितमा कसरी काम गर्ने भन्ने योजना बनाउँछन् र पार्टीको नेतृत्व लिन तयार हुन्छन्, लिन्छन् । त्यो खालको अवसर भने अहिले आएको देखिन्छ ।

त्यो सम्भावना कत्तिको देख्नुहुन्छ ?

त्यो सम्भावना प्रबल भएर आएको देख्छु र त्यो सम्भव पनि छ ।

नेकपामा तपाईंको समूहको भोलिको योजना के छ त ?

सर्वप्रथम त नेकपाले आफ्नो विगतको निर्ममतापूर्वक समीक्षा गर्नुपर्छ, त्यसका आधारमा साझा कार्यक्रमहरू ल्याउनुपर्छ र सैद्धान्तिक रूपमा, कार्यनीतिक रूपमा व्याख्या गर्नुपर्छ । त्यसको आधारमा तात्कालिक र दीर्घकालीन रूपमा समाजवादको यात्रा थाल्नुपर्छ । व्यक्तिगत र सामूहिक रूपमा रणनीति बनाउनु पर्छ र त्यसका आधारमा कार्यकर्ता परिचालन गर्नुपर्छ, संगठन परिचालन गर्नुपर्छ, विस्तार गर्नुपर्छ । यो अभियानमा सबै नेताहरू परिचालित हुनुपर्छ । दोश्रो कुरा जनताले त्यसको अनुमोदन पनि गर्नुपर्छ र स्वामित्व पनि लिनुपर्छ । पार्टीले लिएको नीति कार्यक्रम कसैको नभएर जनताको हुनुपर्छ । त्यसो भयो भने हामी हाम्रै जीवनकालमा समाजवादको प्रारम्भिक चरणमा पुग्नेछौं ।

राजनीतिक र संवैधानिक जटिलताको व्यवस्थापनको प्रस्थान विन्दु के हो ?

संवैधानिक जटिलतालाई त्यसको व्याख्या गर्ने निकायले संवैधानिक रूपमै टुंग्याउला, त्यसको व्याख्या संविधानसंम्मत नै होला, ठीक व्याख्या होला भन्नेमा हामी आशावादी हुनैपर्छ । अब राजनीतिक जटिलताका मुद्दाहरूलाई राजनीतिक रूपमै हल गर्ने निकाय र त्यसका स्टेकहोल्डरहरूले हल गर्लान् । कानुनी रूपमा भएका जटिलता कानुनको, विधिको परम्परा र प्रक्रियागत अभ्यासबाट सही रूपमा कानुनको दफाहरू हेरेर होलान्, राजनीतिक दलको मान्यता पाउने कुरामा नेकपाको बहुमत केन्द्रीय सदस्यहरू रहेको समूहले मान्यता पाउँछ, त्यसलाई सम्बन्धित निकाय अर्थात निर्वाचन आयोगले निर्णय गर्छ भन्नेमा म आशावादी छु । यदि कानुनको धज्जी उडेछ, विधि विधानको, नियमको धज्जी उडेछ र गलत व्याख्या भएछ भने लोकतन्त्रको रक्षाको लागि सडक आन्दोलनको विकल्प हुनेछैन । त्यसतर्फ राजनीतिक कोर्ष अगाडि बढ्छ, सँगसँगै केन्द्रीय सदनमा, प्रदेश सदनमा र स्थानीय सदनहरूमा पनि आवाजहरू मुखरित हुनेछन् र त्यहाँबाट समेत यो कुरा सच्याउन पहल हुने छ । आजको आवश्यकता पनि यही हो ।

सडकबाट यो कोर्ष सच्चिन्छ र ?
कानुनको, संविधानको चिर हरण भयो, संविधानको सही व्याख्या भएन भने जनताको अदालतभन्दा ठूलो केही हुँदैन । सडक भनेको जनताको थलो हो जुनचाहिँ टेक्निकल पनि होइन, इलिगल पनि होइन, मेटालिगल हो । जुन संविधानमा लेखिएको हुँदैन तर त्यसले लेजिटिमेसी प्राप्त गर्छ । त्यही प्रक्रियाबाट अनताको अदालतबाट हामी सच्याउँछौं । जनताले राजा महाराजालाई त फाले भने बयलगाडामा विराजमानहरूलाई निकालेर फाल्नु कुन ठूलो कुरा हो र ?

चलचित्र क्षेत्रमा सपना बुनिन्छ, सपना बेचिन्छ र सपनामै रमाइन्छ: निर्देशक श्यामराजा श्रेष्ठ


हरके मान्छेका आ–आफ्नो सोच चिन्तन र कार्यशैली हुन्छन् । यस्तै फरक चिन्तन र कार्यशैलीका कारण नेपाली कला क्षेत्रको उचाइलाई अझ समृद्ध बनाउन लागिपरेको नाम हो श्यामराजा श्रेष्ठ । उहाँ नेपाली चलचित्रको फाँटमा सशक्त र सफल निर्देशकका रुपमा आफ्नो छवि कायम राख्न सफल हुनुभएको छ । श्रेष्ठले थुप्रै चलचित्रमा निर्देशन गर्र्नुभएको छ भने ती चलचित्रले सफलता पनि प्राप्त गरेका छन् । जसबाट उहाँलाई विभिन्न सम्मान र अवार्डसमेत प्राप्त भएका छन् । सफल निर्देशक श्यामराजा श्रेष्ठसँग छलफल साप्ताहिकका लागि डम्बर बस्नेतले गर्नुभएको कुराकानीको संक्षिप्त अंशः–

यतिवेबला नेपाली चलचित्रको अवस्था कस्तो छ ?

विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) का कारण सबै क्षेत्रमा प्रभाव पा¥यो । अझ चलचित्र क्षेत्रमा यसको सबैभन्दा बढी प्रभाव देखियो । हाम्रा सबै कामहरु ठप्प भए । विश्वलाई नै आक्रान्त बनाएको यो भाइरसका कारण हामीकहाँ पनि थुप्रै समस्या ल्याएको छ । चलचित्र क्षेत्र पनि यसबाट अछुतो रहन सकेन ।

के गर्दै हुनुहुन्छ यतिबेला ?

कोरोना कहरबाट बँच्दै केही सामाजिक कार्य, केही कला क्षेत्रका कार्यमा आफूलाई संलग्न गराउँदै आएको छु । यस्तै आफ्ना केही व्यक्तिगत र सामाजिक कार्यमा नै आफूलाई व्यस्त राख्दै आएको छु, पछिल्लो समयमा । केही चलचित्रको नयाँ प्रोजेक्टको कुराहरू पनि अघि बढिरहेको छ । परिस्थिति सहज भएपछि अहिले गरेका गृहकार्यले मूर्तरूप लिनेछन् ।

लामो समयदेखि निर्देशनमा हुनुहुन्छ, एक्सन कट कतिको गाह्रो काम हो ?

आफ्नो काम हो, त्यस्तो गाह्रो लाग्दैन मलाई । आफ्नो पेसा हो, काम हो, पूजा हो । सुरुका दिनहरूमा अलिक अप्ठ्यारो लाग्थ्यो तर काम गर्दै जादा सिकिन्छ, सिक्दै जाने कुरा हो । मलाई के लाग्छ भने फिल्म मेकिङ नै टफ जब हो । खालि एक्सन कट मात्रै होइन, यो निकै वृहत छ । यो गाह्रो विधा हो । फेरि चलचित्रको टिम क्याप्टेन भनेको निर्देशक नै हो । एउटा स्क्रिप्टलाई कसरी आकर्षक बनाएर प्रस्तुत गर्ने, कलाकारमा भएको अन्तरनिहीत क्षमतालाई कसरी प्रष्फुटित गराउने भन्ने जिम्मा निर्देशकमै हुन्छ । निर्देशकले हरेकपल्ट नयाँ नयाँ क्रियशन दिन सक्नुपर्छ र हरेक सटलाई कसरी राम्रो बनाउँने भनेर तल्लीन हुनुपर्छ ।

राम्रो चलचित्र बन्नका लागि निर्देशकको नै महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ होइन ?

माथि पनि भने समग्र चलचित्रको टिम क्याप्टेन निर्देशक हो । तर पनि चलचित्र निर्माण भनेको सामूहिक कार्य हो । सबैले राम्रो गर्न सक्दा नै एउटा राम्रो चलचित्र बन्ने हो । हामीकहाँ धेरै कुरामा सम्झौता गर्नुपर्ने हुन्छ जसका कारण निर्देशकले चाहेर पनि चलचित्रमा के के कुराहरू समावेश गर्नुपर्ने हो त्यो सकिरहेको हुँदैन । निश्चित पनि तपाईंले भनेजस्तै एउटा राम्रो चलचित्र बन्नका लागि निर्देशकको भूमिका महत्वपूर्णचाहिँ अवश्य हुन्छ ।

के–के कुराहरू आवश्यक हुन्छ राम्रो चलचित्रका लागि ?

मुख्य कुरा त स्क्रिप्ट राम्रो हुनुप¥यो । चलचित्र कस्तो बनाउने भन्ने विषयमा क्लिएर दिशा निर्देश स्क्रिप्टले गर्ने गर्दछ । हामी प्रिमेकिङमा जब छलफल गर्छौ, स्क्रिप्टका विषयमा छलफल गर्छौ, चलचित्रलाई लिएर जब कार्यशाला गर्छौ त्यसैअनुसार नै चलचित्र बन्ने हो । हाम्रो एक खालको कन्सेप्ट बनेको हुन्छ । त्यो कन्सेप्टलाई भिजुअलका रूपमा चलचित्र निर्माण गर्ने हो । एउटा चलचित्र राम्रो बन्नका लागि निर्देशकको महत्वपूर्ण भुमिका हुन्छ नै सँगसँगै सम्पूर्ण टिमको उत्तिकै महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । स्पट ब्वायदेखि लिएर सबैको उत्तिकै महत्वपूर्ण भूमिका रहेको हुन्छ राम्रो चलचित्रका लागि ।

अहिलेसम्म आउँदा यो क्षेत्रमा के योगदान गरेको छु जस्तो लाग्छ ?

हो, लामो समयदेखि यो क्षेत्रमा रहेर आफूले जानेको र पृथक कुरा पस्किने प्रयासमा छु म । अझै पनि यो क्षेत्रमा मैले धेरै गर्नु बाँकी नै छ ।

सिनेमा क्षेत्र हल्लै हल्लाले चलेको भन्छन नि ?

चलचित्र क्षेत्र मनोरञ्जनको क्षेत्र हो । यो ग्ल्यामरको क्षेत्र हो । अन्य क्षेत्रमा भन्दा यस क्षेत्रमा भए गरेका कुराहरूले अलिक धेरै चर्चा पाउँछन् । फेरि यो क्षेत्र भनेको सपनाको खेती पनि हो । जहाँ सपना बुनिन्छ, सपना बेचिन्छ र सपनामै रमाइन्छ ।

त्यो सपनामा आफूँलाई कहाँनेर पाउँनुहुन्छ ?

यो सपना पूरा हुन्छ भन्ने विश्वास छ मेरो पनि । चलचित्रको सपनाभित्र यथार्थमा पाउँछु आफूलाई । वास्तविकतामा पाउँछु । चलचित्रको सपनाभित्र यथार्थ खोज्ने काम गर्छु ।

तपाईं आफूलाई कस्ता सिनेमा दर्शकले मन पराउँछन् जस्तो लाग्छ ?

अहिले चलेका सिनेमा जनजिब्रोमा झुण्डिएका बोलीचालीका टिपिकल नेपाली भाषाका छन् । हामी एकअर्कामा बोल्ने भाषामा बनेका चल्छन् । आयातितभन्दा पनि हाम्रो परिवेश, बोलीचालीका भाषा, आफ्नै मौलिक कथा टपक्क टिपेर बनाएका सिनेमा दर्शकले रुचाउँछन् ।

कत्तिको फड्को मा¥यो जस्तो लाग्छ नेपाली सिनेमाले ?

नेपाली सिने इतिहासले आफ्ना विभिन्न कालखण्ड पार गर्दै अहिलेको अवस्थामा आइपुगेको छ । यो अवस्थामा आइपुग्दा हामी जहाँ पुग्नु पर्ने हो त्यहाँ पुग्न सकेका छैनौ । तर, कछुवाको गतिमा हिँडेको हाम्रो चलचित्र क्षेत्र ओस्कारमा समेत नोमिनेसन हुनु राम्रो कुरा हो । किनकी सिने क्षेत्रका लागि अन्तिम विन्दु भनेको ओस्कार हो । अहिले धेरै माथि छ सिनेमा क्षेत्र । पछिल्लो समयमा यो क्षेत्रमा राम्रै भइरहेको छ तर यसलाई अझ राम्रो र परिस्कृत बनाउन जरुरी छ ।

श्यामराजा श्रेष्ठ सफल निर्देशक हो ?

मैले आफैँले आफैँलाई सफल असफल भन्ने भन्दा पनि मैले निर्देशन गरेका कति चलचित्र सफल भए भन्ने कुराले यसको पुष्टि गर्दछ । म आफैँले आफैँलाई सफलभन्दा पनि राम्रो काम गर्ने अर्थात राम्रो चलचित्र बनाउने कोसिस गरेको हुन्छु, मेलै निर्देशन गरेका हरेक चलचित्रमा । मैले निर्देशन गरेका चलचित्र दर्शकले मन नै पराएको पाएको छु भने मैले निर्देशन गरेका केही चलचित्रले अवार्डहरू पनि दिलाउन सफल भए । सफल असफल भन्ने जिम्मा दर्शककै हो भन्ने मलाई लाग्छ ।
अहिलेको नेपाली चलचित्रको बजारलाई कसरी लिनुहुन्छ ?

चलचित्रको बजार तपाईं हामीले सोचेजस्तो छैन । राम्रा चलचित्र बने पनि दर्शकको माया पाउन नसकिरहेको पछिल्लो अवस्था हो । केही चलचित्रले राम्रै व्यापार पनि गरिरहेका छन् । हाम्रा चलचित्रहरू सबैलाई एउटै टोकरीमा हाल्नु राम्रो होइन, यसलाई सुधार गर्नु आवश्यक छ । अहिलेको चलचित्रको विश्व बजारलाई हेर्ने हो भने पनि यसमा सय प्रतिशत सफलता नै हुन्छ भन्ने छैन । हामीकहाँ बनेका चलचित्रमध्ये पनि दश प्रतिशतमा सफल चलचित्र छन् जुन आशा लाग्दो कुरा नै हो । यति चलचित्र चल्नु पनि राम्रै पक्ष हो भन्ने मान्यता राख्दछु म । नेपाली चलचित्रले आधा शताब्दीको यात्रा पूरा गरेको छ । इतिहास नियाल्दा हामीलाई गौरव लाग्दछ किनकी नेपाली चलचित्र उद्योग एक परिष्कृत अवस्थामा आइपुगेको छ ।

चलचित्र बनाउनभन्दा चलाउन गाह्रो छ भन्ने सुनिन्छ नि ?

कसले बनायो कस्तो बनायो भन्ने कुरा हो । चलचित्र चलाउन गाह्रो छ भन्ने कुरा म मान्दिनँ ।

चलचित्र दर्शकहरूको चाहना, रूचि र चलचित्र हेर्ने तरिकामा बदलाव आएको हो ?

हो, संसारभर द्रूत गतिमा प्रविधिको विकास भइरहेको छ, जसले चलचित्र दर्शकहरूको चाहना, रूचि र चलचित्र हेर्ने तरिकामा व्यापक बदलाव ल्याएको छ । नेपाली चलचित्रका निर्माता, लेखक, निर्देशक, कलाकार, प्राविधिक र वितरण पक्षले यस विषयमा विशेष रूपमा आत्मसमीक्षा गरी केही नयाँपनको आविष्कार गर्न अनुरोध गर्दछु । साथै, चलचित्रसँग सम्बन्धित सबै सरकोकारवालाहरूले दर्शकको रूरुचि र चलचित्रको गुणस्तर वृद्धि गर्दै÷गराउँदै नेपाली चलचित्रको बजार गाउँ बस्तीदेखि सहर बजारहुँदै अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रसम्म विस्तार गर्न विशेष प्रयास गर्नु हुनका लागि पनि अनुरोध छ ।

सबै मानिसलाई सबै प्रकारका व्यवसाय गर्ने स्वतन्त्रता छ तर कुनै पनि व्यवसायको केही पूर्वसर्तहरू वा आधारभूत मापदण्ड हुन्छन् । जस्तै– वस्तुको गुणस्तर, उपभोक्ताको चाहना र रूचि, लागत, बजार आदि । अतः सबै नयाँ निर्माताहरूलाई यी तथ्यहरूमा विशेष ध्यान दिएर चलचित्र निर्माणमा संलग्न हुन अनुरोध गर्दछु । त्यस्तै, पुराना चलचित्र निर्माताहरूलाई दर्शकको रूचि र चलचित्रको गुणस्तरमा उचित ध्यान दिएर मात्र चलचित्र निर्माणको काममा सक्रिय हुन अनुरोध गर्दछु । हरेक वर्ष लाखौंका संख्यामा नयाँ चलचित्रका दर्शक संख्या थपिँदैछ ।

अन्त्यमा,
हिन्दी सिनेमा मात्र होइन नेपाली सिनेमालाई पनि माया गरौं । हिन्दीको पैसा विदेश जाने हो कमसेकम नेपाली चलचित्र हेर्नु भयो भने त्यो पैसा यही देशमा रहने छ र यहाँको यस क्षेत्रमा लागेकाहरूको प्रमोट हुने छ । आफ्नो पहिचान, कला, संस्कृति हाम्रो धरोहर हुन् । यसलाई संरक्षण गर्नु हामी सबैको दायित्व हो, कत्वर्य हो भन्न चाहन्छु तपाईंहरूको यो लोकप्रिय मिडियामार्फत ।

म नियमित कर्म गर्नसक्ने कर्मयोगी हुँ: कोरियोग्राफर जेनिशा


पछिल्लो समय कोरियोग्राफीबाट सेलिबे्रटी बन्नुभएको छ, जेनिशा डंगोल महर्जन । नृत्यकै कारण आज उहाँ सेलिब्रेटी बन्न सफल हुनु भएको हो । यस क्षेत्रप्रतिको उहाँको लगाव र सफलतालाई लिएर उहाँले वाहवाही बटुल्न सफल हुनुभएको छ चौतफी रूपमा । जेनीशाको कार्यले या क्षेत्रमा यतिबेला एक खालको उचाइ प्राप्त गरेको छ । ‘कर्म गर्नु पर्छ फल मिल्छ’ भन्ने स्वभाव भएकी उहाँको समय कसरी राम्रो कोरियोग्राफ गर्ने भन्नेमा नै बित्ने गर्छ । स्वदेशमा मात्रै नभएर विदेशमा समेत कोरियोग्राफीका कारण चर्चा बटुल्न सफल कोरियोग्राफर गर्नेका बीचमा एउटा सफल पात्र हुनुहुन्छ । उहाँको आगमनले यो क्षेत्रमा नृत्यलाई सोच्ने र हेर्ने तरिकामा परिवर्तन भएको छ । कोरियोग्राफीलाई फरक तरिकाले व्याख्या गर्न सक्ने ल्याकत राख्ने जेनिशासँग छलफल साप्ताहिकका लागि डम्बर बस्नेतले गर्नुभएको कुराकानीः

कत्तिको गाह्रो काम हो कोरियोग्राफी र कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?

हरेक काम आफैँमा सजिलो र गाह्रो हुन्छ । मात्र के हो भने त्यो कामप्रतिको तपाईंको लगाव कस्तो छ ? तपाईं कामप्रति कति समर्पित हुनुहुन्छ ? तपाईंको प्यासनको काम हो या जबरजस्ती गरिरहनुभएको छ । त्यसमा भर पर्छ भन्ने लाग्छ मलाई । मेरो प्यासनको काम हो कोरियोग्राफी त्यसैले मैले राम्रै नै गरिरहेकी छु जस्तो लाग्छ । तर मैले अझै धेरै गर्न बाँकी छ, यो क्षेत्रमा मैले । देश विदेशका विभिन्न कार्यक्रममा भाग लिइरहँदा मलाई मेरो देश र आफैँमा अझै केही गरौं भन्ने लाग्छ । अहिलेसम्मका प्रस्तुतिमा सन्तुष्ट नै छु । तर, मैले यो क्षेत्रमा अझैँ धेरै गर्नु छ । हामीले आफूले रोजेको क्षेत्र र अँगालेको पेसामा सन्तुष्ट रहनु पर्दछ । म किन पनि सन्तुष्ट छु भने मैले यस पेसाबाट मान सम्मान र पहिचान बनाएको छु । राम्रो आय आर्जन पनि गरिरहेको छु । फेरि म यो क्षेत्रमा बेग्लै पहिचान बनाउन आएको हुँ । नृत्य क्षेत्रको विकासमा योगदान गर्न पाउनु मेरो सौभाग्य पनि हो । यहीँबाटै मैले अवार्डहरू पनि प्राप्त गरेको छु भने म सन्तुष्ट नहुने कुरै नै रहेन ।

के हो कोरियोग्राफी ?

नृत्यका लागि शरीरका विभिन्न अंगलाई सञ्चालनको क्रम एवं रूपको डिजाइनलाई नृत्य रचना या कोरियोग्राफी भन्ने गरिन्छ । जो व्यक्ति, नृत्यकार या कलाकार यो कार्य गर्छ, उसलाई ‘नृत्य रचनाकार’ या नृत्य संयोजक’ या ‘कोरियोग्राफर’ भनिन्छ । फरक फरक विधाको कार्य फरक फरक हुन्छ । फेशनको फरक हुन्छ, म्युजिक भिडियो र चलचित्रको फरक हुन्छ । नृत्यसँग संगीतको, शब्दको सम्बन्ध हुन्छ । जुन किसिमको धुन छ, त्यहीअनुसारको नृत्य हुन्छ । संगीतको भावअनुसार स्टेप सिकाइन्छ अर्थात कोरियोग्राफी गरिन्छ । शब्दले के भनेको छ ? त्यो पनि विचार गर्ने गरिन्छ ।

कत्तिको सजिलो पेसा हो यो ?

सर्वप्रथम त आफूमा यससम्बन्धी ज्ञान हुन जरुरी छ । कोरियोग्राफी हेर्दा सजिलोजस्तो लाग्छ तर देखेजस्तो सजिलो भने हुँदैन । यसमा सबै पक्षलाई समेट्न सक्नुपर्छ । सानो सानो कुरामा ध्यान दिनु पर्ने भएकाले सजिलो छजस्तो मैले अनुभव गरेको छैन ।

कसरी सोच आयो यो क्षेत्रमा आउने ?

नृत्य गर्नु मेरो सानैदेखिको लगाव हो । यो क्षेत्रमा आएपछि यो क्षेत्रबाट टाढा जान नसकिने रहेछ । यसको कीराले टोकेपछि यो क्षेत्रबाट टाढा जान नसकिने रहेछ । सायद ममा पनि त्यो लागू भयो होला । कोरियोग्राफी मात्र होइन, जति पनि यो क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ म यो क्षेत्रबाट टाढा जान सक्दैन ।

तपाईं सफल हुनुहुन्छ यो क्षेत्रमा ?

सफलताको मापन केले गर्ने ? आय आर्जनको रूपमा हेर्दा पनि आफूलाई चाहिने आर्जन गरेकै छु, देश विदेशका काममा व्यस्त छु, निरन्तर काम पनि पाएकै छु र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको दर्शकहरूको माया तथन समाजले राम्रो नजरले हेरेको पाउँछु । अनि म सबैको रोजाइमा पनि छु, यसलाई मैले कसरी व्याख्या गरूँ ? म सफल छु भन्दा पनि म नियमित कर्म गर्न सक्ने कर्मयोगी हुँ । म मेरो काम कसरी विभिन्नतासँगै उत्कृष्टता दिन सकिन्छ भन्ने कुरामा चिन्तित कोरियोग्राफर हुँ ।

पहिला र अहिलेको कोरियोग्राफीमा के फरक छ ?

पहिलाको र अहिलेको एउटै हो तर विधाअनुसार भने फरक पर्छ । स्टेज र चलचित्र वा भिडियो केको कोरियोग्राफी गर्ने हो त्यसले अर्थ राख्छ । पछिल्लो समय धेरै कुराको विकास पनि भएको छ । प्राविधिक हिसाबले पनि अहिले सुरुका तुलनामा भिनन्ता आएको छ । फेरि व्यक्ति, प्रतिभाअनुसार पनि फरक फरक तरिकाले कोरियोग्राफीमा कला प्रस्तुत गरिएको हुन्छ ।

सुधार गर्नुपर्ने कुरोहरू के कस्ता छन् ?

हरेक क्षेत्रमा सुधार आवश्यक छ । यो क्षेत्रमा पनि आवश्यक छ । तर, सबैभन्दा पहिले सुधार आफैँमा हुनु पर्दछ । हामीले कामका लागि काम होइन, विशिष्ठता र उत्कृष्टताको लागि काम गर्नु पर्दछ । अरूले गरेकोभन्दा फरक काम ग¥यौं भने फरक पहिचान बन्दछ । सबैले आफूमा भएका कमी कमजोरीलाई सुधार्दै लग्यौं भने यो क्षेत्रमा आफैँ सुधार आउँछ भन्ने लाग्छ मलाई ।

¥याम्पमा पनि कोरियोग्राफी भएको पाउँछौ गीतमा पनि हुन्छ । ¥याम्प र गीतको कोरियोग्राफीमा के फरक छ ?

हो, कोरियोग्रिफीका क्षेत्रहरू फरक–फरक छन् । गीतको कोरियोग्राफीमा गीतले के माग्छ त्यो दिन सक्नुपर्छ । कोरियोग्राफीमा ‘ब्यूटी एण्ड ब्रेन’ आवश्यक हुन्छ । ¥याम्पको कोरियोग्राफी अभिनय र कोण विशेषमा मात्रै सीमित हुँदैन यसमा सबै पक्ष समेटिएको हुन्छ । जस्तै कसरी हिँड्ने, कसरी बोल्ने, कति बोल्ने, कुन भाषा बोल्दा उपयुक्त हुन्छ यसमा समेटिन्छ । गीतमा पनि त्यस्तै हो । गीतले के भन्छ त्यहीअनुसार हाउभाउ दिने हो । गीतको भावअनुसार कोरियाग्राफ हुनु जरुरी हुन्छ ।
तपाईंको सिर्जनालाई पूरा गर्न सकेका छन् त आयोजकले ?

म नेपालमा मात्र नभएर नेपालबाहिर पनि काम गरिरहेकी छु । मलाई प्रत्येक कोरियोग्राफीमा नयाँ नयाँ सोच र फरकपन दिन सकुँ भन्ने लाग्छ । कसरी फरक र राम्रो बनाउँ भन्ने सोच हुन्छ हरपल ममा । तर, मेरो सोचभन्दा पनि कहिलेकाहीँ बजेटको दायराभित्र बसेर काम गर्नुपर्ने हुन्छ । धेरै कुरामा सम्झौता गर्नुपर्ने हुन्छ । र, त्यसले पनि फरक पार्छ धेरै कुरामा । बजेटका कारण यो अलिक राम्रो गर्न सकिएन भन्नेचाहिँ हुन्छ । तर पनि म सिर्जनशील नै हुने कोसिसमा हुन्छु, आफ्ना कार्यहरूमा ।

तपाईं हिपअप आर्टिसका साथै हिपअप फाउण्डेसनको फाउण्डरसमेत हुनुहुन्छ ?

हो, हिपअप आर्टिसका रूपमा पनि मेरो आफ्नै पहिचान छ । त्यस्तै नेपाल हिपअप फाउण्डेसनकी फाउण्डर हुँ म ।

हिपअप नृत्य के हो ?

हिपअपमा विभिन्न तरहका शैलीमा नृत्य गरिन्छ । विशेष रूपमा यसमा ब्रेकिंग, लाकिंग र पापिंग समावेश छन् । यसको विकास अश्वेत र ल्याटिन अमरिकीले गरेका थिए । फ्रिस्टाइलिंग, बेटल्स र साइफर्स यी तीन हिपअप नृत्यका प्रमुख घटक हुन् ।

विदेशका विभिन्न कार्यक्रममा पनि कोरियोग्राफरका रूपमा कार्य गर्नुभएको छ कत्तिको सजिलो छ विदेशीलाई सिकाउन ?

मैले यूएस एम्बेसी नेपाल टुर सन् २०११ देखि १५ सम्म सात टा देशमा कोरियोग्राफी गरेँ । सन् २०१५मा फिलिपिन्समा नेपालको तर्फबाट प्रतिस्पर्धामा सहभागी भएर विजेता भए भने मेघा डान्स कम्पिटिसन २०११ को पनि विजेता हुँ म । त्यस्तै हिपअप अन्तर्राष्ट्रिय मेडल तथा बेस्ट डान्सर जस्ता थुप्रै उपाधि चुम्न पनि सफल भएँ । धेरै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा सफलता प्राप्त भएको छ, मलाई । पछिल्लो दश वर्षदेखि विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय विभिन्न कार्यक्रममा कोरियोग्राफी गरिरहेकी छु । धेरै विदेशीलाई कोरियोग्राफ गरेकी छु । विदेशीलाई सिकाउन सजिलो नै हुन्छ तर केही भाषागत समस्या भने अवश्य हुन्छ । नेपाली कल्चर सिकाउन भने अलिक गाह्रो नै हुन्छ ।

चुनौती कत्तिको छ ?

चुनौती प्रशस्तै छन् । हरेकपटक नयाँ थिम दिनुपर्छ । यस हिसाबले चुनौती पनि धेरै छन् । विश्व मञ्चमा के चलेको छ, के नयाँ भित्रियो, के आउँदैछ, हरेक समय आफूलाई अपडेट राख्नुपर्ने हुन्छ । हिजोभन्दा आज र आजभन्दा भोलि अझ केही राम्रो गर्नु सक्नुपर्छ ।

अबको योजना ?

म कोरियोग्राफीको क्षेत्रबाहेक अन्य क्षेत्र सोच्न पनि सक्दिनँ । मैले यही क्षेत्रमा नै आफूलाई पूर्ण रूपमा समर्पित गरेकी छु । मेरो भावी योजना पनि यही क्षेत्रसँग सम्बन्धित नै छन् । अझ अझै यस क्षेत्रको समृद्धिमा इँटा थपौं भन्ने नै मेरा भावी योजना रहेको छ ।

यो क्षेत्रमा आउन चाहने नवप्रवेशीलाई केही सुझाव दिन चाहनुहुन्छ ?

सपना देख्नुहुन्छ भने त्यो सपना पूरा गर्ने प्रतिज्ञा र प्रतिवद्धतासहित आउनुहोस् । राम्रो काम गर्नसक्ने व्यक्तिले अवसर पाउँछ नै । तर, काममा फरकपन ल्याउनसक्ने खुबीको विकास गर्नुहोस् । बुझेर र दक्ष भएर आउन जरूरी छ भन्न चाहन्छु ।

अन्य क्षेत्रमा संलग्नता कस्तो छ ?

समाजसेवा मेरो संस्कार पनि हो । विभिन्न सामाजिक गतिविधिहरूमा पनि सहभागी भइरहेको हुन्छु । मेरो उपस्थितिले र मेरो सहयोगले समाजमा परिवर्तन हुन्छ भने मैले किन योगदान नगर्ने भन्ने लाग्छ मलाई । मैले सबैलाई यही भन्ने गर्छु हामी जो जहाँ छौ त्यहाँ उत्कृष्ट योगदान गर्दै आफ्नो माटो, समुदाय र राष्ट्रका लागि समर्पित होऔं । सबैभन्दा पहिलो हामी नेपाली हौं । नेपाली नागरिक हुनुको दायित्व निर्वाह गर्दै कर्म क्षेत्रमा संलग्न होऔं भन्ने मेरो अनुरोध छ । म पनि यसैमा प्रतिवद्ध छु ।

अन्त्य भन्न छुटेको केही छ कि ?

मलाई एकदमै खुसी लागेको छ किनभने मैले चाहेको कुरा गर्न पाएको छु । खुसी मिल्नसक्ने काम गर्दा आनन्द हुँदोरहेछ । यो क्षेत्रले मलाई नाम र दाम दुवै दिएको छ, सन्तुष्टि दिएको छ, त्यही नै हो ठूलो कुरा होइन र ? मेरो व्यक्तिगत र देशको नाम यो क्षेत्रबाट अझै उचाइमा उचाल्न सकूँ यही कामना गर्दछु ।

समृद्धिको यात्रामा निजी क्षेत्र बलियो खम्बा


बरिष्ठ उपाध्यक्षका उम्मेदवार चन्द्रप्रसाद ढकाल

मुलुकका निजी व्यावसायीहरूको छाता संगठन नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको आसन्न चुनावलाई लिएर यतिखेर सिंगो व्यावसायिक क्षेत्र तरंगित छ । यही मङ्सिर ११ गतेबाट सुरु भई १३ गते महासंघको आगामी कार्यकालका लागि निर्वाचन हुने भएको छ । यस चुनावमा वरिष्ठ उपाध्यमा चन्द्रप्रसाद ढकाल उम्मेदवार हुनुहुन्छ । यसै सेरोफेरोमा रहेर वरिष्ठ उपाध्यक्षका दाबेदार चन्द्रप्रसाद ढकालका चुनावी एजेण्डा र उहाँको विचारसँग केन्द्रित रहेर ढकालसँग गरिएको कुराकानीको केही अंशः

यहाँ हाल महासंघको निर्वाचनमा वरिष्ठ उपाध्यक्षको उम्मेदवार हुनुहुन्छ । हाल उपाध्यक्ष रहेका यहाँले महासंघमा १० वर्ष विताउँदासम्म के काम गर्नुभयो ?

मेरो मान्यता त म आफँैले के गरेँ भनेर आफ्नो बारेमा भन्ने होइन भन्ने नै हो । मेरो कामको मूल्यांकन मेरा अग्रजहरूबाट पनि भएकै छ । म कार्यकारिणी समिति सदस्यमा पहिलो पटक आउँदा अध्यक्ष रहनुभएका आदरणीय सुरज वैद्यदेखि आजसम्म मैले संस्थाको लागि के दिन सकेँ र मुलुकको उद्योग व्यवसाय क्षेत्रका साथीहरूले मेरो भूमिकालाई कसरी मूल्यांकन गर्नुभएको छ भन्ने नै मेरो संस्थागत सम्पत्ति हो । त्यो नै वास्तवमा मेरो उपलब्धि हो । मलाई लाग्छ, मलाई संस्थाले दिएको उपलब्धि अब्बल दर्जामा रहेर पूरा गर्न सकेँ भन्ने छ । यहाँ रहँदा १० वर्षसम्म गरेको कार्यलाई अहिले नै पूरै स्मरण गर्न त नसकौँला तर जस्तो कि पछिल्लो एक उदाहरण रोजगारदाता परिषद््को सभापतिका रूपमा न्यूनतम पारिश्रमिक विवादको समाधानलाई पनि लिन सकिन्छ । लकडाउन अवधिको तलबमान निर्धारणका विषयमा म आफू नै सो परिषद्को सभापति भएकोले एफएनसीसीआईको प्रतिनिधित्व गर्नुपर्दथ्यो, गरेँ । सरकार र मजदुर साथीहरूका प्रतिनिधिहरूसँग बसेर नेगोसिएसन गर्नुपर्ने थियो र गरियो । यहाँलाई पनि थाहै छ कि यसमा सरकारको निर्णयभन्दा एक कदम अगाडि सरेर मजदुर प्रतिनिधिलाई ५० प्रतिशत तलबमा सहमत गराउने काम मेरै समन्वयबाट भएको हो, जुनकुरा मिडियामा आइनैसकेको छ । यसरी यसलाई सिंगो निजी क्षेत्रको नेतृत्व गर्न पाएको अवसरका रूपमा पनि मैले लिएको छु ।

त्यसैगरी, दुर्गमका जिल्ला नगरदेखि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा समेत महासंघको उपस्थितिका लागि अहोरात्र खटेको छु । हामीलाई अर्थात व्यवसाय क्षेत्रलाई नीति निर्माणका तहमा निजी क्षेत्रका आवाज मुखरित गरेकै छु । महासंघको प्रादेशिक संरचनाअनुसार स्थापना भएको प्रदेश उद्योग वाणिज्य संघको पूर्वाधारको व्यवस्थालगायत जिल्ला नगरका हरेक इस्यु र जिल्लाका साथीहरूका गुनासाहरूलाई सुल्झाउने प्रयास गरेको छु । यी सबै कामको साक्षी महासंघका साथीहरू हुनुहुन्छ । त्यसैले मैले आफ्नो बारेमा आफैँले केही नभनौँ भन्ने लागेको हो ।

महासंघको वरिष्ठ उपाध्यक्षमा तपाईंको उम्मेदवारी किन ? यहाँले आफ्नो उम्मेदवारीलाई कसरी पुष्टि गर्नुहुन्छ ?

यहाँलाई विदितै छ कि निजी क्षेत्र देशको समृद्धिको यात्राको दरिलो खम्बा हो । तर त्यही निजी क्षेत्रले राज्यको तर्फबाट अपेक्षाअनुसार सम्मान पाउन भने सकेको छैन । जुन बेला मुलुकको निजी क्षेत्रलाई आवश्यक परेको छ, अभिभावक चाहिएको हुन्छ, त्यस बेला भने अभिभावकको भूमिका प्राप्त गर्न सकेको छैन भन्ने हाम्रा कतिपय अनुभवहरू छन् । नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघ नेपालको समग्र उद्योग व्यवसायीहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने आधा शताब्दीभन्दा लामो गौरवपूर्ण इतिहास बोकेको छाता संस्था हो । हो, मेरो उम्मेदवारी देशको यो क्षेत्रले त्यो सम्मान पाउन सक्ने अवस्था दिलाउनका लागि हो, राज्यबाट अभिभावकत्व पाउनका लागि हो । यसका लागि हामीले संघर्ष र संवाद दुवै गर्नु पर्ने हुनसक्छ । तर मचाहिँ संवादमा बढी विश्वास गर्छु । आज लडाइँ होइन, संवाद गरेर हाम्रा हक खोज्नुपर्छ । हिजो हामीले पाएको सम्मानमा आज ह्रास आएको छ । हामीले त्यो हाम्रो सम्मान फिर्ता ल्याउनुपर्छ । त्यसका लागि म र हाम्रो टिमले सशक्त रूपमा काम गर्ने छ । निजी क्षेत्रलाई राज्यले बोलीमा त देशको विकास र समृद्धिको स्टेकहोल्डर ठानेको छ, त्यसलाई व्यवहारमै आत्मसात गर्न सक्ने बनाउनु पर्छ । त्यसैले पनि हामी महासंघको नेतृत्वमा पुग्नु पर्ने अवस्था छ । यसका साथै कोरोनाले थलिएको निजी क्षेत्र र देशको अर्थतन्त्र माथि उकास्न पनि सक्षम र सबल नेतृत्व चाहिन्छ र यसैका लागि हामी महासंघ नेतृत्वका लागि अघि बढेका हौं ।

निजी क्षेत्र आर्थिक विकास र रोजगारी सिर्जनाको पनि एक सशक्त इञ्जिन हो । यो इञ्जिनलाई सञ्चालनमा ल्याउन, कामयाब बनाउन र यसबाट बढीभन्दा बढी लाम लिनसक्ने बनाउन निजी क्षेत्रको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ । मैले यही महसुस गरेर नै राज्य र निजी क्षेत्रबीच नै हातेमालो हुनु आवश्यक छ भनेको हो । हामीले औद्योगिक र व्यापारिक वातावरण बनाउन अझै थुप्रै काम गर्न बाँकी छ । ती के काम हुन् भनेर हामीले पहिचान गरिसकेका पनि छौं । एजेण्डाका रूपमा अगाडि बढाएका पनि छौं । हामी नेतृत्वमा आउना साथ ती क्षेत्रमा काम थाल्नेछौं । यसले सिंगो निजी क्षेत्रप्रतिको धारणा बदल्नेगरी काम गर्ने हाम्रो प्रयास रहनेछ । यसैले नै हामीले समृद्धिको आधार नै राज्य र निजी क्षेत्रको साझेदारी भनेर हाम्रो मूल नारा तय गरेका हौं ।

अर्काे कुरा, म महासंघमा द्विराष्ट्रिय र एसोसिएटबाटै प्रतिनिधित्व गरेको भए पनि जिल्ला नगरका साथीभाइसँग सबैभन्दा बढी भिजेको छु । यहाँले देखि नै रहनुभएको छ कि अहिले पनि ताप्लेजुङदेखि दार्चुलासम्मका सबै जिल्ला तथा नगर उद्योग वाणिज्य संघका साथीहरूलाई सम्बन्धित जिल्लामै गएर भेट्ने महासंघको म नै एक पदाधिकारी हुँ भन्दा मलाई गर्व लाग्छ । यसैले मैले हामी नेतृत्वमा आएपछि घरेलु नवीकरणका लागि उद्योग वाणिज्य संघको सिफारिस चाहिने कुरालाई उठाउने छौं भन्ने कुरा जिल्ला नगरका साथीहरूलाई म विश्वास दिलाउन चाहन्छु । नगरपालिकाको व्यावसायिक करमा उद्योग वाणिज्य संघलाई सहभागी गराउन पहल गर्ने र निम्न आय भएका उद्योग वाणिज्य संघलाई कम्तीमा वार्षिक पाँच लाख रुपैयाँको आम्दानीको स्रोत जुटाउनका लागि मोडल बनाउने काम हामीले गर्ने छौं । हामीले पहिले पनि भनेका छौं कि गाउँ गाउँमा उद्यमशीलताको विकासका लागि अरू पहलहरूका अतिरिक्त एक गाउँ एक उत्पादन जस्ता कार्यक्रमलाई फेरि लागू गर्ने विषय पनि हाम्रो प्राथमिकतामा छ । त्यसैगरी, जिल्ला नगरका समस्या समाधान गर्न महासंघसँग सीधै जोडिने गरी संयन्त्र बनाउने योजना अगाडि सारेका छौं ।

यी र यस्ता अनेकन समस्या छन्, हाम्रा । यसमाथि पछिल्लो समयमा फेरि कोरोना महामारीले समग्र मुलुककै उद्योग र व्यवसाय क्षेत्रलाई नै सबैभन्दा बढी मारमा पारेको छ । हामीले इतिहासमै यसअघि कहिल्यै नभोगेको र नसोचेको क्षतिको अवस्था भोग्न बाध्य भएका छौं । मैले यी विचारहरू यहाँसँग राखिरहँदा पनि हामी यो महामारीको चपेटामै छौं । अझै पनि यो महामारीले कुन रूप लिने हो भन्ने कुराको स्पष्टता कतै आएको अवस्था छैन । यस कारण पनि यो जटिल चुनौतीसँग जुध्नका लागि महासंघमा दरिलो नेतृत्वको खाँचो महसुस भएको हो । यही संकटसँग जुध्नका लागि हाम्रो उद्योग व्यवसाय क्षेत्रमा हामी मुलुकका सबै व्यवसायी साथीहरूलाई बलियो काँध चाहिएकोले उहाँहरूले मलाई अघि सार्नुभएको हो । त्यसैले म नेतृत्वमा पुगेपछि मुलुकका यी समग्र समस्याहरूको समाधानका लागि लागिपर्ने प्रतिबद्धता पनि यहाँ व्यक्त गर्न चाहन्छु ।

निर्वाचनमा तपाईंको टिमले विजय हासिल गर्ने ‘स्ट्रेन्थ’ के हो ?

हाम्रो टिमको कुरा गर्नुहुन्छ भने यो नेपालको उद्योग व्यवसायको क्षेत्रको अनुभवले खारिएको टिम छ । मलगायत उहाँहरू सबैमा वास्तवमा यो क्षेत्रका लागि र यसमार्फत मुलुकका लागि केही गरौं भन्ने उत्साह छ । युवा जोशदेखि दशकौं लामो व्यावसायिक तथा चेम्बर आन्दोलनको अनुभवले भरिपूर्ण टिम हाम्रो मात्र छ । व्यावसायिक होस् कि भौगोलिक या अरू नै हिसाबले किन नहोस् हाम्रो टिम बढी समावेशी छ र यसले व्यावसायिक र क्षेत्रगत सन्तुलन पनि समेटेको छ । उत्पादनमूलक, सेवा, व्यापार, जलविद्युत्, कृषि, पर्यटन, साना–मझौलालगायत सबैखाले व्यवसायको सुनिश्चित प्रतिनिधित्व हाम्रो टिममा छ । यसैले हाम्रो टिमले देशमा औद्योगिक वातावरण निर्माण गर्न, वैदेशिक लगानी भित्र्याउन, नयाँ नयाँ प्रविधि भित्र्याउन, निजी क्षेत्रको सृजनात्मक भूमिका बढाएर व्यावसायिक क्षेत्रमा देखापरेका समस्या समाधान गर्न र व्यावसायीका हकहित तथा अधिकारका लागि सरकारसँग लबिङ या पोलिसी डायलग गर्न पनि यो टिम सक्षम र सशक्त छ । हाम्रो मान्यता पनि के हो भने महासंघमा रियल स्टेकहोल्डरले मात्र नेतृत्व गर्नुपर्छ भन्ने हो । जस्तो हेरौँ न, हाम्रो टिममा सानो व्यवसायदेखि ठूलो कर्पाेरेट लेभलमा व्यवसाय गरेकाहरूको प्रतिनिधित्व छ । जस्तो कि राज्यले दिने सीर्आइपी सम्मान पाउने नै हामी चारजना पदाधिकारीका उम्मेदवारमध्ये दुईजना नै छौं । यो पनि हामीले चुनाव जित्ने धेरैमध्येको एक आधार हो ।

हाल कोरोना महामारीले देशको उद्योग व्यवसाय संकटमा परेको छ । यस्तो बेलामा मुलुकको समग्र व्यवसाय क्षेत्रलाई नै पुनस्र्थापनाका लागि यहाँ र यहाँको टिमले के कस्तो पहल गर्नुहुन्छ ?

हो यतिखेर महामारीले देश नै आक्रान्त छ भने मलाई लाग्छ उद्योग र व्यवसाय क्षेत्र सबैभन्दा बढी मारमा छ । मलाई लाग्छ, हामीले इतिहासमै यसअघि कहिल्यै नआएको र नसोचेको क्षतिको अवस्था भोग्न बाध्य भएका छौं । अझै पनि यो महामारीले कुन रूप लिने हो स्पष्ट भएको छैन । त्यही कारण यो संकटसँग जुध्न पनि हामीलाई बलियो र सशक्त नेतृत्व चाहिएको हो । वास्तवमा कुनै पनि क्षेत्रका लागि यस्तै संकटकै बेलामा बलियो नेतृत्व चाहिने हो । हामीले बेला बेलामा भन्ने गर्छौं नि नेतृत्व भनेको संकटको सारथि हो भनेर । हो, हामीले त्यही सारथिको काम गर्ने जिम्मेवारीमा जाँदैछौं । म आफूले त यो संकटको सारथि नै भएर काम गर्छु भन्ने म यसैले प्रकृतिले थपिदिएको यो चुनौतीसँग जुधेर देशको समग्र निजी क्षेत्रको मनोबल उँचो पार्ने काममा दरिलो आत्मविश्वासका साथ हामी लाग्नुपर्ने अवस्था छ र नेतृत्वमा पुगेपछि मेरो प्रयास पनि यसैमा केन्द्रित रहनेछ । यहाँले भन्नुभएजस्तै पछिल्लो समयमा महामारीले पनि हामीमाथि अकल्पनीय चुनौती थपिदिएकोले त्यसको ट्याकल गरी देशको उद्योग व्यवसाय क्षेत्रलाई राहत प्रदान गर्न र अहिलेको अवस्थालाई माथि उठाउन पनि हामीसँग कार्ययोजनाहरू छन् । हामीले ‘एफएनसीसीआई भिजन २०२५’ को मस्यौदा बनाएर सार्वजनिक पनि गरेका छौं, हामी त्यसैमार्फत अघि बढ्छौं । त्यसमा कारोना महामारीका कारण देशको उद्योग व्यवसायका क्षेत्रमा सिर्जित समस्याको समाधानका प्रशस्त कार्यक्रमहरू छन् ।

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी फुट्दैन तर चोइटिन सक्छ


प्रदीप नेपाल, नेता, नेकपा

आराम हुनुहुन्छ ?

आराम छु ।

पछिल्लो समयमा यहाँ राजनीतिमा त त्यति सक्रिय हुनुहुन्न तर अहिले यहाँको सञ्चारमाध्यममा निकै नै चर्चा छ, हालै प्रधानमन्त्रीका तर्फबाट उहाँका राजनीतिक सल्लाहकार, प्रेस सल्लाहकार, ५ नं प्रदेशका मुख्यमन्त्री र स्वास्थ्यमन्त्रीले यहाँसँग भेट गर्नुभयो, यो भेट कस्तो थियो, योभन्दा अगाडि पनि उहाँहरू आइरहनुहुन्थ्यो कि के थियो ?

स्वास्थ्यमन्त्री भानुभक्त ढकालचाहिँ योभन्दा अगाडि आउनुभएको थियो भने अन्य सबै पहिलोपटक हो । तपाईं यो ठाउँमा हुनुहुँदोरहेछ तपाईंसँगको कुराकानी थाल्नुअगाडि म एकपटक गोपालप्रसाद थपलियालाई सम्झन चाहन्छु । उहाँ मेरो पुरानो साथी पनि हुनुहुन्छ । पुरानो भएको हुनाले नै अब तपाईंहरूले केपी र माधवलाई मिलाउनु प¥यो, उहाँहरूबीचको अन्तद्र्वन्द्व धेरै चर्को छ, परिस्थिति अप्ठेरो छ, तपाईंहरूले मिलाउनु प¥यो भन्नुभएको थियो । मैले म दिमागको बिरामी मान्छे औषधि खाइरहेको छु, मबाट यो काम हुँदैन तपाईंहरू यो काम आफँै गर्नुस् भनेर पठाएँ । तर अहिले त के के आएछ के के मत आफैँ छक्क पो परेँ ।

उहाँहरूचाहिँ प्रधानमन्त्रीका दूतका रूपमा आउनुभएको भनेर आएको थियो नि ?

होइन, त्यस्तो । यी सबैलाई मैले नै राजनीतिमा ल्याएको हुँ । यी पाँचैजना पहिलेका मेरा राम्रा कार्यकर्र्ता हुन् ।

यी कार्यकर्ताले यसभन्दा अगाडि कत्तिको सम्झन्थे ?

त्यो त नभनौ, किनकी यसमा तपाईंलाई जस्तो लागिरहेको छ, मलाई त्यस्तो लागिरहेको छैन । उहाँहरू आउनुको अर्थचाहिँ उहाँरूले भन्नु पनि भयो तपाईं जहिले पनि मिलाउने कुरामा अगाडि हुनुहुन्छ अब पनि एकपटक लागिदिनुप¥यो मिलाई दिनुप¥यो भन्दै हुनुहुन्थ्यो । सधँै म लागिरहनु पर्ने हो भने तपाईंहरू किन चाहियो र तपाईंहरूको काम के र ? मेरै स्पिटमा काम गर्नुभयो भने भइगयो भनिदिएँ ।

यसको मतलब पछिल्लोसमय पार्टीमा जस्तो खालको संकट चुलिँदै आयो त्यो संकटको व्यवस्थापनका लागिचाहिँ यहाँले भूमिका खेल्दिनुप¥यो भनेर आउनुभएको हो ?

हो ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीका तर्फबाट एउटा प्रस्ताव पठाइएको थियो भनेर सुनिएको थियो कि अब यो पार्टी एउटै नरहने भयो, त्यसैले पूर्वएमालेको तर्फबाट एमाले पार्टीको अध्यक्ष बनिदिनुप¥यो भनेर यहाँलाई एउटा प्रस्ताव पनि पठाइएको थियो रे नि ?

होइन, त्योचाहिँ कान्तिपुरले लेखेको हो । कान्तिपुरकी विनु सुवेदीले लेखेको त्यहाँ उहाँको खण्डन पनि आयो । मैले त्यहाँ तल स्पष्ट लेखेको छु, उहाँले बन्दिन भन्नुभयो यो कुरा हल्ला हो भनेर भन्नुभएको छ । यो फटाइचाहिँ कान्तिपुरको हो । जुन कुरा होइन थियो, त्यो कुरालाई हाइलाइट गरिदियो । म अध्यक्ष बन्ने प्रस्ताव नै कसैले ल्याएकै छैन । त्यो हाइलाइटचाहिँ भित्र हुनु पर्दथ्यो र मैले बोलेको कुराचाहिँ बाहिर हुनु पर्दथ्यो, पत्रकारको खेल त म पनि अलिअलि जान्दछु नि ।

यसको मतलब यस्तो प्रस्तावचाहिँ थिएन ?

थिएन ।

त्यसो भए माधव केपीलाई मिलाई दिनुप¥यो भन्ने मात्रै थियो ?

हो, त्यही थियो । अहिले उहाँका बीचमा अलि चर्कै अन्तद्र्वन्द्व छ । हिजो माधव पनि आउनुभयो, उहाँले पनि भन्नुभयो । उहाँहरूको बीचमा हामी अन्तद्र्वन्द्व भन्छौं त्यस्तो रैछ । तर, उहाँका कुरा सुनेपछि मलाई त्यस्तो केही लागेन ।

माधव नेपाल हिजो सोमबार आउनुभयो, कति समय कुराकानी भयो ?

हो, हिजो उहाँ यहीँ आउनुभएको थियो, म त कहीँ निस्किन्नँ । उहाँ यही क्षेत्रको जनप्रतिनिधि, उहाँको जहरसिंहपौवामा कार्यक्रम रहेछ । उहाँले आफँै फोन गरेर त्यो कार्यक्रम सकेर म तपाईंकोमा आउँछु भन्नुभएको थियो, आउनुभयो । उहाँसँग मेरो राम्रै छ, एकघण्टा जति कुराकानी भयो । उहाँले आफ्ना कुरा राख्नुभयो । उहाँले ती केटाकेटीहरूबाट त म सन्तुष्ट हुनै सक्दिनँ तपाईंले पनि उनीहरूसँग कुरा नगरे हुन्छ किनकि उहाँले कसैको भनाइ मान्नुहुन्न तपाईंलाई नै उहाँले बोलाएर सोध्नुभयो भने मेरा यी कुरा छन् भनेर भन्नुभयो । हुन पनि केपी ओलीले आफैँ नगरेको काम अरूले भनेको मान्नुहुन्न सुन्नुहुन्न । उहाँको स्वभाव त मलाई थाहा छ नि । म र उहाँसँगै २०३३ सालमा जेल बसेको उहाँ ४३ सालमा छुट्नुभयो । त्यसबेलादेखिको सम्बन्ध ४० वर्षदेखिको सहकार्य भयो मलाई थाहा छ नि । उहाँ अलि अररो हुनुहुन्छ त्यसैमा कुरा नमिलेको हो ।

के रहेछन् त कुराहरू समस्या के के रहेछन् समस्या के मा रहेछ कुरो नमिलेको माधव र केपीको ?

उहाँले भनेको कुरा म जस्ताको तस्तै राखिदिन्छु । उहाँले मलाई भन्नुभएको केपी ओलीले जे पनि हुन्छ भन्ने नगर्ने, हुँदैन, म यसकारण सक्दिनँ, केही नभन्ने, हुन्छ भइहाल्छ नि, म गरिहाल्छु नि भन्ने, गर्न केही नगर्ने । सुन्यो हुन्छ भन्यो, उडाइदियो । त्यसमा झगडा गर्न पनि नमिल्ने किनकी उहाँले नयाँ नयाँ एजेण्डा ल्याइदिने, अनि हस म गरिहाल्छु नि भन्ने गर्ने बेलामा केही नगर्ने । त्यसैले अब त वार्ता लिखित हुनुपर्छ, एजेण्डामा छलफल हुनुपर्छ, कागज नगरी हुँदैन तपाईं बस्नुस्, उहाँ, हामी बसौँ हामीसँग एक कपी हुन्छ तपाईंसँग एक कपी भन्नुभयो । मैले हुँदैन कमरेड, म सक्दिनँ भने ।

माधव नेपाल पनि तपाईंसँग आउनुभयो, प्रमका सल्लाहकारहरूले पनि तपाईंलाई भेटेर मिलाई दिनुप¥यो भन्नुभयो यसको मतलब तपाईंसँगबाट उहाँहरूले अभिभावकको भूमिका खोजिरहनुभएको रहेछ हो ?

होइन, उनीहरू पाँचजनामध्ये ३ जना नेता दुईजना कार्यकर्ता प्रधानमन्त्रीका नजिकका ५ जना मसँग कुरा गर्न आए । तर माधव त्यस्तो होइन । उनीहरू गएपछि माधव आउनुभयो । उनीहरूले केही भ्रम छरे कि भन्ने उहाँलाई लाग्यो होला । अनि मसँग कुरा गर्न आउनुभयो । उहाँ यही क्षेत्रको जनप्रतिनिधि उहाँको जहरसिंहपौवामा कार्यक्रम छ, त्यो कार्यक्रम सकेर म तपाईंकोमा आउँछु भन्नुभएको थियो । त्यो कार्यक्रम सकेर यतैबाट फर्कँदा मलाई भेट्न आउनुभएको थियो र कुरा भयो ।

माधवले के कस्ता कुरा गर्नुभयो र ककसका विषयमा के के कुरा भए के भन्नुभयो त तपाईंसँग ?

सबैका विषयमा कुरा भए । उहाँको गुनासोचाहिँ केपीका विषयमा अलि बढी थियो । मैले भनेको केपीले हुन्नँ, गर्दिनँ केही नभन्ने, काम केही नगर्ने, राजदूतमा नाम माग्नुहुन्छ दियो गर्नुहुन्न, अन्य राजनीतिक नियुक्तिमा पनि सोध्नुहुन्छ, नाम माग्नुहुन्छ गर्नु हुन्न मेरो एउटा पनि काम गर्नुभएन । उहाँले भन्ने नै गुनासो उहाँको गुनासो मसँग राख्नुभयो । मसँग मात्रै होइन, प्रचण्डसँग वामदेवसँग सबैसँग उहाँले यसै गर्नुहुँदोरहेछ भन्नुभयो ।

त्यसो भए त उहाँहरू त प्रधानमन्त्रीबाट इरिटेड नै भइसक्नुभएको रहेछ होइन ?

हो, मैले त्यस्तो पाएँ । माधवले यतिसम्म चित्त दुखाइको कुृरा भन्नुभयो कि मैले एकजना पार्टीका २०३३ सालतिर पार्टीमा काम गरेका पुराना नेतालाई दुई लाख रुपैयाँ मागेको दिनुभएन समेत भन्नुभयो । पहिले त मलाई मिलाउन सकिन्छ भन्ने लागेको थियो तर उहाँका कुरा सुन्दा मिलाउन सकिएला जस्तो लागेन ।

यसको मुख्य जड के रहेछ ?

गुट ।

एउटा जीवन्त पार्टीमा गुट त भई नै रहने कुरा हो किन यस्तो अवस्था भयो होला ?

गुटसँग मलाई पनि डर लाग्दैन । गुट पार्टीमा हुन्छ । चुनावमा गइसकेपछि जित्नेले आफ्ना मान्छे त राख्छ नै हामीलाई त राख्दैन । त्यसैले म गुट भएकोमा त चिन्ता गर्दिनँ तर उहाँले व्यवस्थापन नै गर्न जान्नुभएन । उहाँले अहिले राम्रो व्यवस्थापन गर्नुभएको भए फेरि अर्को महाधिवेशनमा पनि जित्नुहुन्थ्यो तर अब चुनाव भयो र उहाँ उठ्नुभयो भने जित्नुहुन्न । अहिले पार्टीमा माधवकै मत बढी छ । किनकी हाम्रो पार्टी बेग्लै ढंगले आयो नि । पार्टीमा कसले भ्रष्टाचार ग¥यो, कसले पैसा खायो, कसको नाम बद्नाम भयो त्यो बेग्लै कुरा हो तर यो कुरामा माधव नेपाल मुछिनुहुन्न, बद्नाम हुनुहुन्न, बद्नाम हुने काम गर्नुहुन्न यतिचाहिँ ढुक्क छ । उहाँ एउटा असल म्यानेजर हो अहिले पार्टीलाई त्यही असल म्यानेजरको आवश्यकता छ । त्यसैले उहाँलाई अध्यक्ष बनाउँदा पार्टी राम्रो हुन्छ भन्नेमा म विश्वस्त छु ।

अब नेकपा फुट्ला वा एक ढिक्कै होला त ?

पार्टी फुट्दैन, चोइटिन्छ । किनकी सुरुमै प्रचण्डले के गल्ती गर्नुभयो भने सुरुमा जनताको बहुदलीय जनवाद हाम्रो कार्यक्रम हो भन्नुभयो, मदन भण्डारीको खुलेर प्रशंसा गर्नुभयो । मदन जीवित भएको भए हामी जंगलै जानु पर्दैनथ्यो भन्नुभयो र पार्टी एकीकरण गर्नुभयो । अहिले आएर होइन हामीले त जनताको जनवाद पो भनेको हो, हामीले कहाँ जनताको बहुदलीय जनवाद मानेको हो र भन्नुहुन्छ । यो सरासर बेइमानी हो । त्यसैले उहाँले जनताको बहुदलीय जनवाद भन्नुहुन्छ म उहाँलाई मान्छु, भन्नुहुन्न मान्दिनँ ।

तपाईंले पार्टी फुट्दैन, चोइटिन्छ भन्नुभयो यो कसरी कता चोइटिन्छ ?

यो सबै कुरा भन्न त गाह्रो हुन्छ तर म भन्छु किनकी मलाई पद चाहिएको छैन, मलाई कसैलाई रिझाउनु पर्ने पनि छैन त्यसैले मलाई कसैको डर पनि छैन । तर, यसो उहाँहरूको अर्थात पूर्वमाओवादीहरूको चाहिँ संगठन नै रहेनछ । उहाँहरूको मिलिटरी मात्रै रहेछ । हाम्रो कमिटी पद्धति छ, देशैभरि संगठन छ । त्यसै भएर कमिटी संगठन र मिलिटरी सिष्टम अर्थात संरचना मिल्दै मिलेन । भएको यही हो ।

चोइटिने भन्दा प्रचण्डहरू बाहिरन सक्नुहुन्छ ?

सक्नुहुन्छ । पुरानो माआवादी सबै जाँदैनन्, प्रचण्डसँग केही केही जान सक्छन् ।

त्यसमा सँगै माधव नेपालहरू पनि त जानुहोला नि ?

जानुहुन्न । उहाँले एउटा कुरा त भन्नुभएको छ नि । उहाँले जनताको बहुदलीय जनवाद छोड्दिन भन्नुभएको छ । फेरि मैले हिजो पनि सोधेँ तपाईं जनताको बहुदलीय जनवाद मान्नुहुन्छ कि मान्नुहुन्न भनेर उहाँले त्यो त कहाँ छोड्न सकिन्छ र भन्नुभयो । त्यो भनेपछि त कुरै सक्किगयो नि ।

माधव नोपल प्रचण्डका बीचमा त राम्रो सम्बन्ध छ, कतै पार्टी फुट्यो भने प्रचण्ड माधव नेपाल, झलनाथ, वामदेव, नारायणकाजीहरू एक ठाउँमा हुन्छन् भन्छन नि ?

हुँदैनन् । मेरो त माधव कमरेडसँग दाजुुभाइको रूपमा, एउटै परिवारको रूपमा कुरा भयो नि । मैले उहाँलाई सुरुमै भने तपाईं जबज छोड्नुहुन्छ कि हुन्न ? उहाँले त्यो त कहाँ छोड्न सकिन्छ, जबज छोडेपछि त रूखसँग मिल्न गए त हो नि भन्नुभयो र अर्को कुरा भन्नुभएको छ कि म पार्टीचाहिँ फुटाउँदिन फुटाउन पनि दिन्न भन्नुभएको छ । त्यसैले अहिले सानो सानो कुरामा मन मुटाव भए पनि पछि मिल्छ ।

त्यसो भए पूर्वएमाले एक हुन्छ चोइटिने चाहिँ पूर्वएमाओवादीका प्रचण्डहरू नै हुन् ?

हो, प्रचण्डसहित केही केही नेता चोइटिएर जान सक्छन् । किनकी मैलै प्रधानमन्त्रीका सल्लाहकार र मन्त्रीहरू मलाई भेट्न आउँदा मैले सुरुमै अबको अध्यक्ष को ? अबको अध्यक्ष फेरि पनि केपी ओली नै हुन भने कुरा मिल्दैन हामी केपीलाई मान्दैनौ अबका अध्यक्ष माधव हो भने मान्दछौ कुरा त्यहाँबाट सुरु हुन्छ भनेर सोधे उहाँहरूले माधव नेपाल नै हो भनेर प्रष्ट भन्नुभयो ।

ए त्यसो भए प्रधानमन्त्री ओलीमा फेरि पार्टी अध्याक्ष बन्ने लालसा देखिएन ?

देखिएन । पहिले पनि हामीले नै उहाँलाई जिताएको हो । अर्थात हिजो उहाँले माधवकै मान्छेको सहयोगमा जित्नुभएको हो, हामीले खटेर जिताएका हौ । म, मुकुन्द न्यौपाने त उहाँका मान्छे होइनौं त्यो त उहाँलाई थाहा छ । हामी त माधवकै मान्छे हौं तर उहाँ मृत्युको मुखमा पुगिसक्नुभयो अब एकपटक उहाँलाई दिऔँ भनेर रातदिन खटेर नै उहाँलाई जिताएका हौं । अब उहाँ चुनावमा जानुभयो भने उहाँले जित्नुहुन्न ।

केपी ओली, प्रचण्ड एकातिर हुने अवस्था आउँदैन ?

आउँदैन त्यस्तो हुँदैन विश्वास गर्नुस् किनकी म सबैभन्दा बढी काम गर्ने मान्छेमा पर्छु । उहाँको नजिकमा रहेर जीवनको करिब आधा समयसँगै काम गर्नेमा पर्छु । त्यसैले म सबै नेता कार्यकर्ताको मनस्थिति बुझ्छु । किनकी म अहिले बाहिरिएको छु, पूर्वमालेका पनि कतिपय नेता कार्यकर्ता बाहिर छन् काम पाएका छैनन्, जिम्मेवारी दिइएको छैन । त्यसैले उनीहरू त भन्छन् नि हामीलाई त पार्टीमा अन्याय भयो काम पाइएन, यो पार्टीमा त रहन नसकिने भो तपाईं अगाडि बढिदिनुप¥यो हामी पूर्वमाले सबै आउँछौ मिलाएर पार्टी अगाडि बढाउनुप¥यो भनेर आइरहेका छन नि । त्यसले अहिले हामी दिक्क भएका छौ । अहिलेको यो पार्टी कम्युनिस्ट पार्टी होइन र यो सरकार पनि कम्युनिस्ट पार्टीको सरकार नै होेइन यो त दलाल पूँजीपतिको सरकार हो । त्यसैले सबै नेता कार्यकर्ता मकहाँ आउनुहुन्छ सल्लाह गर्नुहुन्छ । अब अहिलेका बूढाहरू स्वइच्छाले हट्नुहुन्छ भने हट्नुहुन्छ नत्र हामी महाधिवेशनबाट हटाइदिन्छौ ।

केपी ओली, प्रचण्ड वा कसका कारण बिग्रियो त पार्टी ?

यो सिद्धान्तविनाको एकता गर्नाले बिग्रियो । यसरी मान्छेको टाउको मिलाएर एकता गर्नुहुन्नथ्यो । सिद्धान्तका आधारमा मिलाउनु पर्नेमा पदको आधारमा मिलाइयो अनि कसरी हुन्छ ? हामी जनताको बहुदलीय जनवाद मान्छौं उहाँहरू मान्नुहुन्न । हामी माक्र्सवाद मान्छौं उहाँहरू मान्नुहुन्न । माक्र्सवाद भनेको प्रजातन्त्र हो हामी माक्र्सवाद मान्छांै, जनवाद भनेको स्टालिनवाद हो, स्टालिनवाद भनेको अधिनायकवाद हो, उहाँहरू अधिनायकवादतर्फ जान खोज्नुहुन्छ । त्यति ठूलो भिन्नता पो छ त अनि कसरी हुन्छ ।

त्यसो भए नेकपाको भविष्य त्यति राम्रो छैन होइन त ?

म देख्दिनँ । नाम त नेकपा नै हुँदो होला तर म त्यति राम्रो भविष्य देखिराखेको छैन ।

एकता कसरी सम्भव भयो त, त्यो बेला त उत्साह बहुतै थियो ?

आम्मामा कुरै नगरौँ कसैको खुट्टा भुईंमा थिएन । प्रचण्डलाई सबैभन्दा पहिले मिल्नको लागि मैले नै प्रस्ताव गरेको थिएँ । उहाँलाई मैले भनेको थिएँ किन एक्लै बस्नुहुन्छ, कि वैद्य, बाबुराम, विप्लवलाई ल्याएर बस्नुस्, नत्र यता आउनुस् म तपाईंलाई वरिष्ठ नेता बनाउँछु, त्यो हैसियत मसँग छ भनेको थिएँ । तर त्यो बेला मैले प्रष्ट भनेको थिएँ कि तर तपाईंले यता आउँदा पार्टीको सिद्धान्त जबज स्वीकार्नु पर्छ भनेर प्रस्ताव राखेको थिएँ । पछि उहाँले मलाई वास्तै गर्न छोड्नुभयो विष्णु पौडेलतिर लाग्नुभयो उहाँले हतार हतार कार्यगत एकता गराऔं अरू पछि हुँदै जान्छ भन्नुभयो, प्रचण्डले मान्नुभयो ।

किन त्यति हतारो भयो विष्णु पौडेललाई चाहिँ ?

देख्दुभएन पार्टी महासचिव हुन । त्यो बेला त विष्णु पौडेल महासचिव हुनुहुन्थेन पार्टी मिलाएपछि त महासचिव हुन पाइयो, यही कारण यो हतारो गर्नुभयो ।

विष्णु पौडेललाई त महासचिव हुन रहेछ केपी ओलीलाई नि ?

उहाँलाई बलियो सरकार चाहिएको थियो । पहिले त उहाँले त्यति वास्ता गर्नुभएको थिएन पछि उहाँ सरकारमा गएपछि त कसैले ढालिपो दिने हो कि भन्ने भयो यसो माओवादी मिलाउँदा त सहज हुने भयो । केपी ओलीलाई बलियो सरकार चाहिएको थियो, यता प्रचण्डलाई सुरक्षा चाहिएको थियो । सत्तारुढ पार्टीको अध्यक्ष भएपछि त अन्तर्राष्ट्रिय जगतसँग बच्न सहज भयो । यी दुवैको आआफ्नो स्वार्थ मिल्यो र अरू कुरा हुँदै गर्छ पार्टीचाहिँ मिलाइहालौं भनेर दुई अध्यक्ष अगाडि बढेर पार्टी एकता गरे ।

तपाईंचाहिँ किन निस्क्रिय हुनुभयो वा पाखा पारियो ?

पहिलो कुरा त मलाई किनारा नै लगाइयो । कतिपयले भन्छन् पनि वामदेवले त भन्नु नै भयो तपाईंलाई हामी माथि उठ्न दिँदैनौं । कि मेरो गुटमा आउनुस् म बोक्छु, म अगाडि बढाउँछु । होइन मेरो गुटमा आउनुभएन भने म पनि बोक्दिनँ । र यसैगरी जानुभयो भने तपाईं एक्लै हुनुहुन्छ तपाईंको भविष्य यतिकै जान्छ भन्नुभयो । उहाँ र म जति बाझ्ने पनि कोही छैन । किनकी उहाँ र ममा कपट छैन । मैले उहाँलाई सोधे मलाई त यसपालि माथिल्लो सभामा पनि लानुभएन, स्थायी कमिटीमा पनि लानुभएन किनभने उहाँले सभासदमा त मलाई थाहा छैन किन लगेनन् स्थायी कमिटीमाचाहिँ विद्या भण्डारीबाहेक तपाईंको पक्षमा कोही बोलेनन् एकजना विद्यालाई सबैले खाइहाले भन्नुभएको थियो ।

अहिले प्रधानमन्त्रीसँगचाहिँ सम्पर्क सम्बन्ध कस्तो छ ?

त्यस्तो भेटघाट छैन ।

दूत त पठाउनुभएको रहेछ नि । सम्बन्ध सुधार्न खोज्दै भएको अनुभूति गर्नुभएको छैन ?

मलाई त उनीहरूले गुरुलाई भेट्न आएको भनेका थिए । त्यही होला भन्ठानेको तर कुरा गर्दै जाँदा त कुरा त अर्कै पो रहेछ ।

सबैले तपाईंलाई अध्यक्ष दिन खोजे भने के गर्नुहुन्छ ?

अब म सक्दिनँ भन्छु । किनकी म पहिले १८ घण्टा काम गर्न सक्थे अहिले १० घण्टा काम गर्दा थाकिन्छ, गर्न सकिँदैन नसक्ने जिम्मेवारी लिनुभन्दा सक्ने काम गर्नुपर्छ । मलाई काम दिने हो भने सचिवालयमा बसेर काम गर्न सक्छु । यदि म सबैलाई चाहिने त रहेछु, मेरो आवश्यकता त पर्ने रहेछ त्यसो भए मलाई काम गर्न कुनै माथिल्लो भूमिका त दिनुप¥यो नि र पो मिलाउँन सकिन्छ ।

केही दिनअगाडि प्रचण्डलाई प्रधानमन्त्रीले सल्लाहमै पार्टी फुटाऔं भन्नुभएको रहेछ यसलाई कसरी लिनुहुन्छ ?

म त्यो ठाउँमा भएको भए लौ हुन्छ भनेर आफ्नो बाटो लागिसक्थेँ यस्तो अपमान सहेर बस्ने थिइनँ । उहाँहरू सबै झापालीको एउटा रोग के छ भने आफू असली अरू नक्कली । उनीहरूको सोचाइ के छ भने हामीचाहिँ क्रान्तिकारी उनीहरू संशोधनवादी हुन्, हामीले उनीहरूलाई ल्याएर चोख्याएका हौ भन्ने मनोरोग अहिले पनि उनीहरूमा छ ।

प्रचण्ड यही पार्टीमा रहिरहनु होला कि बाहिरिनु होला ?

यही पार्टीमा रहिरहनुहुन्छ । उहाँको जाने ठाउँ छैन ।

यसको मतलब नेकपा फुट्दैन ?

फुट्दैन, चोइटिन सक्छ । नेकपा फुुट्न पूर्वएमालेका नेता कार्यकर्ताले फुटाउनु पर्छ, त्यो सम्भव छैन ।

एमाले पार्टी दर्ता भएको छ, यसमा केपी ओलीलाई आरोप लगाउनुभएको छ नि प्रचण्डले ?

त्यो हो भने त्यसलाई म राम्रो मान्छु किनकी उहाँबाट पार्टी चल्दैन । किनकी उहाँ जेलको नेता हो, कामको नेता हैन । काम त हामीले ग¥यौं ।

अनि अध्यक्ष बनाउँन त लागिपर्नु भयो नि ?

उहाँले इञ्जोय गर्नुभयो भने ४।५ वर्ष बाँच्नुहुन्छ नत्र महिना भनेर डाक्टरले भनेपछि हामीले माधवसँग सल्लाह गरेर उहाँबाट पार्टी चल्दैन तर मर्ने बेला भयो एकपटक दिऊँ भनेर माया दया गरेर बनाएको हो ।

पार्टी चल्दैन भन्नुभयो तपाईंले तर ओलीकै कारण पार्टी सरकारमा गयो, यति ठूलो पार्टी भयो भन्छन नि ?

होइन, कतिपय कुरा नसोचेको हन्छ, फुक्त आइदिन्छ । हामीले महाधिवेशनमा पार्टी एकता होला भन्ने सोचेकै थिएनौ नि । तर एक्कासि एकता भयो त्यही एकताले पार्टी ठूलो भएको हो, एकताकै बलमा सरकार बनाउने स्थितिमा पुगिएको हो नि । तर, पार्टी एकता गराउने कुरामा विष्णु पौडेलको महत्वपूर्ण भूमिका छ म त्यो कुरा मान्छु ।

अहिले त जब्बर भएर निस्कनुभयो नि ?

अहिले कै त म जान्दिनँ तर पहिले भारतसँगको सम्बन्ध उहाँको जति राम्रो कसैको थिएन । उहाँलाई जिताउन पनि इण्डियनहरूको ठूलो सहयोग थियो, उहाँ इण्डियन नै हो । यसरी इण्डियासँगको सम्बन्ध बिग्रिन्छ भन्ने मलाई लागेकै थिएन । अहिलेचाहिँ सम्बन्ध बिग्रिएकै हो ।

के कारण होला ?

इण्डियाले पहिलाका सबै प्रधानमन्त्रीलाई इण्डियाले चलाउँथ्यो तर यी आफँै अरूबाट चल्न स्वभावका होइनन् । पहिले बाध्यता पनि थियो होला अहिले प्रधानमन्त्री भए भारतलाई टेरेनन् । यसका कारण त उनले पहिलेदेखि कसैले गर्न नसकेको काम आफ्नो अतिक्रमण भएको भूमि लिपुलेक, लिम्पियाधुरा र कालापानी हाम्रो हो, हाम्रो भूमि छोड्दैनौं भने । त्यो उनको अति उत्तम काम हो ।

रअका प्रमुखसँगको भेटलाई चाहिँ कसरी लिनुहुन्छ नि ?

यसमा परराष्ट्रमन्त्रीको स्टेटमेण्ट आइसकेको छ, म त्यसैको पक्षमा छु । एउटा देशको सरकार प्रमुखले अर्को देशको सरकार प्रमुखले गरेको कामलाई स्वीकार्नु जायज कुरा हो । यसमा अनावश्यक शंका गर्नुको कुनै तुक छैन ।